XMM-Newton werd gelanceerd in 1999. Het is een ESA satelliet die röntgenstraling waarneemt in het heelal. Zijn naam heeft hij te danken aan de diep geïntegreerde spiegels: de X-ray Multi-Mirrors. Onderzoek van de satelliet moet een antwoord bieden op vele kosmische vragen. Wat gebeurt er bijvoorbeeld rond zwarte gaten? En hoe ontstonden sterrenstelsels in het vroege heelal?
XMM Newton - artist impression - credit: ESAXMM-Newton is de grootste satelliet die ooit in Europa werd gebouwd. Zijn spiegels zijn de meest gevoelige in de wereld en met zijn gevoelige detectoren ziet XMM-Newton meer dan elke voorgaande röntgensatelliet. Sterker: in één dag detecteert XMM-Newton meer röntgenbronnen dan UHURU, één van de eerste röntgensatellieten, in zijn drie jaar durende missie deed. Het hightech ontwerp omvat meer dan 170 flinterdunne cilindrische spiegels, verdeeld over drie telescopen. XMM-Newtons baan bereikt bijna een derde van de afstand tot de maan, zodat astronomen langdurig kunnen kijken naar hemelobjecten, zonder invloed van de aardse atmosfeer.
A hot gas cloud whirling around a miniature \'cannibal\' star - credit: ESAXMM-Newton heeft voor het eerst de invloed van het zwaartekrachtveld van een neutronenster gemeten op het licht dat die ster uitstraalt. Neutronensterren behoren tot de meest compacte objecten in het heelal. Een stukje ter grootte van een suikerklontje zou in aardse termen meer dan een miljard ton wegen. Neutronensterren zijn de erfenis van zware sterren die met een supernova explosie aan hun eind kwamen. Bij deze gewelddadige gebeurtenis wordt veel van het stermateriaal de ruimte in geschoten, waar het uiteindelijk de bouwstenen vormt voor alle materie, inclusief het leven op aarde. De drie spectrometers aan boord van XMM-Newton onthullen de diepste geheimen van objecten in het heelal, zoals hun chemische compositie, temperatuur en zelfs hun snelheid.
Nederland en XMM-Newton
Twee van de röntgentelescopen aan boord bevatten Reflection Grating Spectrometers (RFG’s) ontwikkeld door SRON. Deze RFG’s maken een spectrum dat gedetailleerde informatie geeft over samenstelling, druk, temperatuur en snelheid van hete gassen. Met XMM-data is het wetenschappers van SRON gelukt om een visnetachtige structuur in het heelal zichtbaar te maken; hete gasslierten die over de hele hemel te zien zijn. Dit is de eerste stap in het ontrafelen van de geheimen van dit kosmisch web.
